Evropa se ušla u mart s signalima koji podsjećaju na najosjetljiviju riječ za ekonomiste: stagflacija. Ne zato što je recesija već tu, nego zato što se rast usporava, a troškovi kompanija ponovo skaču tempom koji nije viđen godinama. Najnoviji pokazatelji iz anketa među kompanijama (PMI) ukazuju da su ulazni troškovi (energija, transport, sirovine, logistika) porasli najbrže u više od tri godine, a upravo taj trend je ono što centralne banke najviše brine.
Šta se tačno “zapalilo” u podacima?
U eurozoni je tzv. “flash” kompozitni PMI skliznuo na nivo blizu stagnacije – praktično na granicu koja dijeli rast od pada. I dok brojke sugerišu da ekonomija “jedva diše”, drugi dio izvještaja je još problematičniji: inflacija inputa je eksplodirala, uz snažne signale da kompanije trpe i sve duže rokove isporuke.
Sličan obrazac se vidi i u Njemačkoj: privatni sektor raste, ali sporije; usluge usporavaju, industrija se privremeno popravlja, a ulazni troškovi – posebno u industriji – skaču na najviše nivoe u više od tri godine.
U Ujedinjenom Kraljevstvu podaci idu još oštrije: PMI ukazuje da je rast slabiji, a proizvođači bilježe najbrži rast ulaznih troškova još od 1992., uz rast cijena goriva i transporta.
Zašto se centralne banke “hvataju za glavu”?
Centralne banke se ne boje samog šoka energije – one se boje onoga što dolazi poslije: drugi krug inflacije. To je trenutak kada skuplja energija i sirovine ne ostanu samo u fakturama dobavljača, nego se preliju u:
-
više cijene proizvoda i usluga,
-
veće zahtjeve radnika za platama,
-
trajno “više” inflacione očekivanja građana i firmi.
Upravo to je u svojoj poruci naglasio član Upravnog vijeća ECB-a Olaf Sleijpen: upozorio je da bi ovaj energetski šok mogao udariti na širu ekonomiju brže nego 2022., jer su potrošači i firme danas “osjetljiviji” i brže reaguju podizanjem cijena i traženjem većih plata.
Pročitajte i: “Zekat nije davanje iz sažaljenja”: poruka reisa Kavazovića i vodič kako izbjeći najčešće greške
Drugim riječima: ako se jednom “otkači” spirala cijene–plate, centralnim bankama ostaje jedini alat koji imaju: više kamate duže vrijeme. A to je loša vijest za kredite, investicije i rast.
Šta je okidač: energija, logistika i geopolitički šok
I eurozona i UK izvještaji direktno povezuju troškovni šok s poremećajima u energiji i lancima snabdijevanja. U praksi to znači: skuplje gorivo, skuplji transport, veći rizici u dobavnim rutama, i brže prebacivanje tih troškova na kupce.
Kako kompanije reaguju?
Kada ulazni troškovi skoče, kompanije uglavnom biraju između tri opcije:
-
dižu cijene (prebacuju trošak na kupce),
-
smanjuju marže (gutaju dio udara),
-
režu troškove (zapošljavanje, investicije, nabavke).
Problem za ekonomiju je što sve tri opcije nose posljedice: prva hrani inflaciju, druga smanjuje investicioni kapacitet, a treća povećava rizik usporavanja i nezaposlenosti. U PMI podacima se već vidi slabija poslovna optimističnost i pad očekivanja, što sugeriše da firme osjećaju “stisak” s dvije strane – potražnja slabi, a troškovi rastu.
Pročitajte i: Penzije u FBiH rastu 11,26%: šta je već isplaćeno, a šta je poravnanje i kako se računa povećanje?
Šta to znači za građane u BiH?
BiH je mala i uvozno zavisna ekonomija, što znači da se “evropski” troškovni šok brzo preljeva kod nas kroz:
-
cijene goriva i logistike,
-
cijene hrane i uvoznih proizvoda,
-
skuplje kredite (jer rast kamata u EU utiče i na finansijske uslove u regionu).
Ako ECB ostane oprezan i drži kamate “tvrdo” zbog rizika drugog kruga inflacije, to obično znači skuplji novac i sporiji rast i kod nas – čak i kad formalno nismo u eurozoni.
Najbrži rast troškova u tri godine je crvena lampica centralnim bankama jer podsjeća na 2022: energija i logistika udare, firme dignu cijene, radnici traže veće plate, a inflacija postane uporna. ECB i druge banke sada traže znakove “drugog kruga”, i upravo zato ovakvi PMI izvještaji imaju toliku težinu.
